Суббота, Ноябрь 23Вместе создадим светлое будущее!


Ҳуқуқи молиявӣ дар низоми ҳуқуқи кишвар

Муайян намудани ҳуқуқи молиявӣ дар низоми (системаи) ҳуқуқ ошкор сохтани предмет, гарзу усул, намуди чавобгарӣ ва ҳамкориро бо соҳаҳои дигари ҳуқуқ дар назар дорад. Муддати тулонӣ ҳуқуқи молиявиро чузъи ҳуқуқи маъмури мешумориданд. Дар бораи мустакилияти он танхо солхои 70-уми асри XX ба хулоса омаданд. Ҳоло доир ба мустақил будани ҳуқуқи молиявӣ олимони ҳуқуқшинос амалан бахс намекунандХуқуқи молиявӣ дар низоми хуқуқи кишвар
Муайян намудани ҳуқуқи молиявӣ дар низоми (системаи) ҳуқуқ ошкор сохтани предмет, гарзу усул, намуди чавобгарӣ ва ҳамкориро бо соҳаҳои дигари ҳуқуқ дар назар дорад. Муддати тулонӣ ҳуқуқи молиявиро чузъи ҳуқуқи маъмури мешумориданд. Дар бораи мустакилияти он танхо солхои 70-уми асри XX ба хулоса омаданд. Ҳоло доир ба мустақил будани ҳуқуқи молиявӣ олимони ҳуқуқшинос амалан бахс намекунанд. Дар низоми ҳуқуқи кишвар пайдо шудани ҳуқуқи молияви ба равандҳои тағйиротӣ ва махсусгардонии меъёрхои ҳуқуқи, институтҳо ва соҳаҳо вобаста гардид. Максади махсусгардонӣ аз он иборат аст, ки чй дар низоми ҳуқуқ ва чӣ дар низоми қонунгузорӣ «таксими мехнат» байни амру дастур сурат мегирад ва вусъат меёбад, ки дар натичаи ин меъёрхои алохида ва маҷмӯи онхо барои танзими ин ё он муносибатхои ҷамъиятӣ махсус гардонида мешаванд.
Ҳуқуқи молиявӣ аз соҳаҳои дигар бо предмет ва тарзу усули танзими ҳуқуқи ва ҳамчунин бо намуди ҷавобгарии ҳуқуқӣ фарқ мекунад. •
Предмети ҳуқуқи молиявиро муносибатҳои ҷамъиятие ташкил мекунанд, ки дар рафти фаъолияти давлат аз руи накша фондҳои маблагро барои амалӣ гардонидани ҳадафу вазифаҳояшон таъсис медиҳанд ва тақсиму истифода мекунанд.
Ба ибораи дигар, онҳо муносибатҳое мебошанд, ки дар ҷараёни фаъолияти молиявии худро баҷо овардани вазифахои макомоти давлатӣ ва махаллиро ба вудуд меоранд. Муносибатҳои молиявиро мушаххас гардондан мамкин аст. Ҷунончӣ, намудхои зерини муносибатхои молиявиро байни мақомоти олӣ, минтақавӣ ва маҳаллии интихобшавандаи хокимияти давлатй оид ба фарк кунондани салохият дар сохаи молия, таксими даромад ва хародот, дар байни намудхои алохидаи бучетхо, тартиби ташаккул ва идрои онхо; дар байни макомоти молиявию кредита ва сохибкорон, муассисаю ташкилотхо, идораю вазоратхо вобаста ба пардохти андоз ва дигар пардохтхо ва гузаронидани онхо ба будет; дар дохили низоми ягонаи макомоти идораи сохаи молия ва кредит (масалан, байни Вазорати молия ва Бонки миллии Тодикистон ба муносибати вазифахои худро ичро кардани ин макомот). Ба хар сурат, вобаста ба сохахои танзими хукук муносибатхои бонкй, андозй, будетй, асъорй ва оммавй мешаванд. Худи сохти хукукй молиявй вобаста ба предмета танзими хукукй ба зерсохахои хукукй андозбандй, бучегй ва асъорй ва як катор институтхо, аз чумла институти танзими муносибатхои оммавии бонкй чудо мешаванд.
Тарзу усули хукукй молиявй омирона буда, ба он нобаробарии тарафхо, тобеи як субъект будани субъекта дигар, мамнуъниятхо ва ухдадорихои мусбат хосанд. Тарзу усули омирона ба дигар сохахо низ хос мебошанд, вале дар хукукй молиявй хусусияти худро доранд, ки он дар мазмуну мохияти мушаххас ва хайати субъективии иштироккунандагони муносибатхои молиявй ифода меёбад. Муносибатхои «хукмрон ва тобеъ» хангоми танзими муносибатхои молиявй, одатан, ба тобеияти «амудй» асос намекунад. Амру дасгурхои омирона аксаран аз макомоти молия cap мезанад, ки бо онхо иштироккунандагони муносибатхои молиявй дар тобеияти маъмурй нестанд. Масалан, байни Бонки миллии Тодикистон ва ташкилотхои кредитии гайридавлатй тобеияти бевосигаи маъмурй вудуд надорад, вале дар баъзе мавридхо байни макомоти молиявй, аз думла байни макомоти болой ва поёнии андоз муносибати тобеияти бевосита буда метавонад.
Тарзу усули асосии хукукй молиявй омирона аст, аммо, чУн дар хар кадом сохаи хукук унсурхои чудогонае хастанд, ки ба тарзу усулхои дигари танзими хукукй асос сфтаанд. Чунончй, дар хукукй молиявй институти хавасмандгардонй дар мархалаи ташаккул ёфтан аст, вале кисми камтарини муносибатхои молиявй метавонад ба тарзу усули диспозитивии танзими хукукй асос ёбад, лекин ин хама тарзу усулхо барои хукукй молиявй мададгор (иловагй) мебошанд. Солхои охир дар хукукй молиявй тарзу усули тавсиявй бештар татбик мегардад, ки ин беш аз неш ба баланд шудани сатхи мустакилияти субъектхои Ч,умхурии Тодикистон, макомоти худидораи махаллй, корхонаю ташкилот ва муассисахо вобаста аст.
Дар хукукй молиявй институти давобгарии хукукй, яъне молиявй хает, ки он дорой воситахои худии хифзи амру дастурхои хукукй буда, хусусияти хукукй молиявиро ифода менамояд. Ч,авобгарии молиявй вобаста ба амри хукукии конуншикании молиявй cap мезанад, дар муносибатхои хифозатии молиявии чавобгарй амалй мешавад ва дар фарорасии махдудияти амволй ё ташкилй барои субъект ифода меёбад.
Ба хамин тарик, хукукй молиявй мачмуи меъёрхои хукукие мебошад, ки муносибатхои дамъиятии дар дараёни таъсис додан, таксиму истифода кардани фондхои пулии мутамарказ ва гайримутамаркази вохидхои давлатй ва махаллй ба вудудояндаро, ки барои идрои хадафу вазифахояшон заруранд, танзим мсгардонад.
Барои дуруст ошкор намудани хусусияти хукукй молиявй онро бо сохахои дигари хукук мукоиса кардан зарур аст. Ч
Хукукй молиявй ва конститутсионй. Макоми асосии хукукй конститутсионй бо хусусияти муносибатхои танзимшавандаи дамъиятй, бо таъсиргузории максаднок ба инкишофи конунгузорй, эътибори тавонои хукукй Конститутсия муайян карда мешавад. Хукукй конститутсионй асос, заминаи инкишоф ва ташаккули хукукй молиявй мебошад. Он бо вазифаи танзимгариаш дар пойдории вазъи умумии хукукии шахрвандон иштирок менамояд, ухдадорихои умумии фарогирандаи хама ва хар касро тасвият мебахшад, яъне мураттаб месозад. «Хукук ва озодихои инсон ва шахрванд бевосита амалй мешаванд» – таъкид шудааст дар моддаи 14Конститутсияи (Сарконуни) Чумхурии Тодикистон. «Дар Тодикистон хар шахе вазифадор аст, ки Конститутсия ва конуихоро риоя кунад, хукук, озодй, шаъну шарафи дигаронро эхтиром намояд» (мод. 42 Конститутсияи Чумхурии Тодикистон). «Додани андоз ва пардохтхо, ки конун муайян кардааст, вазифаи хар кас мебошад» (мод. 45 Конститутсияи Чумхурии Тодикистон). Дар асоси ухдадорихои умумие, ки асоси вазъи хукукии шахравандон, ташкилотхо ва шахсони мансабдор мебошанд, ухдадорихои сохавй руи кор меоянд, ки дар сохахои хукук аник карда мешаванд. Масалан, ухдадории (пардохти) андоз ба Конститутсия асос меёбад ва мутобики моддаи 2-й КА ЧТ аник карда мешавад.
Асосхои конститутсионии хукукй молиявиро як катор меъёрхое, ки вазъи хукукии Бонки милии Тодикистонро мукаррар менамоянд, дар бар гирифтаанд. Бисёр меъёрхои Конститутсия асосхои раванди бучет ва хусусияти кабули конунхоро дар бораи будет ва гайра мукаррар менамоянд. Метавон гуфт, ки хукукй конститутсионй мабдаи чй умуман хукукй молиявй ва чй хар кадом институти хукукй молиявиро ба хукми конун медароварад.
Хукукй маъмурй ва молиявй. Барои мукоиса ва фарк кардан бояд зикр намуд, ки предмета хукукй маъмурй кадом муносибатхои дамъиятиро фаро мегирад. Предмета танзими хукукй маъмурй муносибатхое мебошанд, ки дар рафти ваколатхои омиронаи худро оид ба тахкими фаъолияти муътадили низоми иктисодй, харбй, сиёсй, идтимоию фархангии мамлакат ва оид ба хифзи дамъиятй ва амнияти чамъиятй бачо овардани макомоти хокимият ба миён меоянд. Шояд, дар танзими муносибатхои дудогона предмета хукукй маъмурй бо предмета хукукй молиявй (масалан, хукукй маъмурй сохти макомоти молияро устувор мегардонад) ба хам омезиш ёбад, лекин ин ба муназзамии хукукй кишвар далолат мекунаду бас. Хукукй маъмурй муносибатхои молиявиеро, ки хусусияти онхо зарурати татбики тарзу усули хукукй молиявиро талаб менамояд, танзим намегардонад. К^сми бештари амру дастурхо дар ин холатхо аз макомоти молиявию кредитдехи давлат бармеояд, ки онхо махсус барои фаъолияти молиявй таъсис дода шудаанд. Ин макомот бо дигар макомоти Давлатй танхо бо фаъолияти молиявй алокаманд мебошанд. Хукукй молиявй ва чиноятй. Алокаи хукукй молиявй ва чиноятй бо он муайян мегардад, ки баъзе муносибатхои молиявй хам бо меъёрхои молиявй ва хам бо меъёрхои хукукй чиноятй хифз карда мешаванд. Масалан, ба предмети хифзи хукукй чиноятй як кисми муносибатхои молиявй шомиланд. Дар мод. 262 КД ДТ барои конунй гардонидани маблаг ё мол умулки дигаре, ки чинояткорона б а даст овардаанд мукаррар карда шудааст.
Дар мод. 264 КД ДТ барои гайриконунй гирифтани кредита максадноки давлатй ва аз руи таъинот харч намудани он чавобгарй муайян карда шудааст. Дар мод. 266 КД чавобгарй барои баркасд напардохтани карзи кредита пешбинй шудааст. Дар КД ДТ инчунин барои чиноятхои сохаи андоз чавобгарй пешбинй гардидааст (мод. 291,292, 293).
Хусусияти меъёрхое, ки чавобгарии чиноятиро дар сохаи муносибатхои молиявй пешбинй менамояд, иборат аз он аст, ки барои сарфахм рафган ба онхо ба конунгузории молиявй руй овардан лозим аст. Зимнан, чун коида дар хукукй молиявй конуншиканхои мучовир пешбинй шудаанд, ки аз хамин гуна чиноятхо бо хачми зиёни расонидашуда, шакли айб ва баъзе дигар нишонахо фарк мекунад.
Хукукй шахрвандй ва молиявй. Хукукй шахрвандй ва хукукй молиявй зохиран монанданд ва бо хусусияти пулии (молумулкии) муносибатхои танзимшаванда анчом мепазирад, хол он ки фарки байни онхо, ки шарти тафовути муносибатхои гражданй ва молиявй аст, багоят мухим мебошад. Алокамандии хукукй молиявй ва гражданиро монандии баъзе воситахои хукукие, ки барои танзими муносибатхо истифода мешаванд, боис шудааст. Масалан, дар хукукй молиявй механизми карздорони якдил, дар ухдадории андоз дар мавриди азнавгашкилёбии шахсй хукукй ва хамчунин пушаймона истифода мешавад, вале табиати сохавии ин воситахо, чун тарзу усули танзими муносибатхои молиявй ва хукукй гражданй гуногун мебошанд.


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *


Уважаемые читатели! Просим вас, оставляя комментарии, уважать друг друга и не злоупотреблять свободой слова.
Администрация сайта будет удалять:
1. Комментарии с грубой и ненормативной лексикой.
2. Оскорбления, угрозы и непристойные высказывания.
3. Высказывания, разжигающие национальную, религиозную и прочую рознь и вражду.
4. Комментарии, содержащие другие нарушения законодательства и прав граждан.
5. Комментарии, рекламирующие и продвигающие другие веб-ресурсы, товары и услуги, а также комментарии, не имеющие отношения к дискуссии.

Пользователи, которые нарушают эти правила грубо или систематически, будут заблокированы.