Среда, Ноябрь 20Вместе создадим светлое будущее!


Андозҳо, таърихи пайдоиш ва давраҳои инкишофи он

Андозҳо – як шакли пардохти маблағҳои дорои хусусияти ҳатми мебошанд: ки шахсони ҳуқуқӣ воқеъӣ ба буҷети умумидавлатӣ ва буҷетҳои маҳаллӣ дар асоси қоидаю тартиботи қонунгузории амалкунанда: дар муддати муайяншуда месупоранд…Андозҳо – як шакли пардохти маблағҳои дорои хусусияти ҳатми мебошанд: ки шахсони ҳуқуқӣ воқеъӣ ба буҷети умумидавлатӣ ва буҷетҳои маҳаллӣ дар асоси қоидаю тартиботи қонунгузории амалкунанда: дар муддати муайяншуда месупоранд?
Мувофиқи маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ қисмати муҳими Осиёи марказии ҳозира дар асрҳои 5-4 пеш аз милод дар ҳайати давлати Ҳахоманишӣ қарор гирифта буд? Тамоми давлати Ҳахоманишӣ ба вилоятҳои молиётдиҳандаи ҳарбӣ: яъне сатрапиҳо тақсим гардида буд: ки онҳоро волиҳо (сатрапҳо) идора мекарданд?
Сатрапҳо: ки бевосита ба подшоҳ итоат мекарданд: асосан бояд дар вилояти худ андоз меситониданд: ва хароҷоти қушунҳоро таъмин мекарданд? Ҳар як вилоят мебоист андозӣ солонаро бо пул адо мекард: ба тариқи молияти ҷинсӣ: яъне махсулоти зироати ё ҳунармандӣ: маъдани кон ё корводорӣ андоз мепардохтанд?
Илова бар ҳамаи ин андозу уҳдадориҳо боз боҷҳои дохилӣ ва андозҳои роҳ вуҷуд доштанд?
Яне аз воситаҳои дигари даромади иловаи давлат ин вобастаги дарғот буд: ки баъди ин афташ дар замони ҳахоманишҳо иншоатҳои калони ирричатсиони дар дасти маъмурияти (ё таҳти назорати) давлат буданд? Барои кушодани дарғот аҳоли маҷбур буд ва хазина хироҷи иловагӣ бидиҳад?
Сохтори мутаносиби идораи давлат: аз он ҷумла оиди ҷамъовариҳои андоз ва истифодаи маблағҳои давлати дар асрҳои 4-5 дар давлати Сомониён ташкил дода шуда буд? Девори вазор асоситарин идораи марказӣ ҳисоб мешуд ва тамоми муассисаҳои маъмурӣ: сиёси ва иқтисодии давлатро назорат менамуд? Ба вай сардорони ҳамаи дигар девонҳо итоат мекарданд: аз он ҷумла девони муставфӣ (хазинадории давлат): девони мушриф (назорати корҳои давлатӣ: хусусан қарзи хазина)? Муассисаҳои маҳаллии ҳамаи девонҳо итоати дутарафа доштанд: яъне аз як тараф: ба ҳокимони вилоятҳо итоат мекунанд: аз тарафи дигар ба девони марказии худ итоат мунамуданд?
Замин ба феодамон бар ивази хизматашон барои истифодабарии якумра мешуд? Даромади асосии давлатӣ: аз ҳисоби рента –хироҷи замин буд: ки андозаи он бо пул ҳисоб мешуд?
Арбоби бузурги давлатии давраи ҳукмронии салҷуҳиён низомулмулк (1017-1092) дар китоби худ «Сиёсатнома» тарзу усулҳои муайян кардану ситонидани хироҷи заминро муфассал ба қалаи додааст?
Вай таъкид кардааст: ки аз балои фаъолияти ашенон-андозчинон назорат бурда шавад: то ки онҳо халқро ғорат мекунанд ва дар сурати бо сабабҳои узрнок супорида натавонистани андоз ҳатман барояшон муҳлати адои пардохти андоз дароз карда шавад Чунин роҳи ҳалли масъала дар рузҳои мо низ аз аҳамият холӣ нест?
Баъди истилои Осиёи миёна дар тарифи муғулҳо: барзгарон ва пешаварон ғайр аз хироҷ: ки ҳар сол аз заминҳои кишт ба давлат медоранд: боз ба адо намудани вазифаҳои зиёде маҷбур буданд? Маъмурон: тиҷорон: намояндагони табақаи руҳони ва аъзоёни хонаводаи хонӣ: вақте аз ягон маҳал мегузаштанд: ярмикҳои махсусро нишон медоданд: ва аз аҳолӣ манзил: озуқа: ва нақлия талаб мекарданд? Илова бар ин: масъулияти бо хурок ва пушок таъмин намудани дастаҳои ҳарбии дар шаҳру деҳот гузашташуда низ ба зиммаи аҳолӣ буд? Пешаварон ғайр аз ин ба таҳияи намудани як миқдори муайяни масхуот: аз қабили аслиҳа: пайафзолу пушока ба ҳокимони муғул вазифадор буданд?
Ба тамоми аҳолӣ хироҷҳои саршумор баста шуда буданд:
дар Мовароунаҳр ашхоси сарватманд соле 10 динар: дар хуросон – 7 динар хироҷи саршумор медоданд?
Чунин тарзҳои ҷамъовариҳои даромадҳои давлатӣ аҳолиро боз ҳам харобу бенавотар мекард?
Масъалаҳои андоз ва андозбандӣ дар асрҳои мутафаккири асри –8 Насриддини Тусӣ «Дар молият» ва «Рисола дар расму оини подшоҳони қадим: тарзи гирифтани молиёт ва хироҷ ва масорифи он» тасвир гардиданд? Муаллиф қайд кардааст: ки мақоми хироҷситонӣ дар мамлакат боло рафта: аммо хазинаи давлат аз хазинаи подшоҳ ҷудо нашуда буд? Номуайянию мубрамии хироҷбандӣ: ришватхурию ришватситонии амалдорони давлатро зиёд мекунад?
Мақсади мадохилоти мураттаби маблағи даромади давлати мебояд ҳар як навъи андоз дар муҳлатҳои муқарраршуда ба таври ситонда шавад: ки ба андозсупор мувофиқ аст?
Илова бар он: андоз набояд кушиши ривози истеҳсолотро бикоҳад? Ин қабил пешниҳодоти доираи андозбандӣ ҳозир ҳам ҳангоми таҳсили қонунҳои андоз қобили қабуланд?
Сиёсати молиятии Тимур ва темуриёни дар асрҳои 16-15 барои вусъат ва инкишофи зироат шароити нисбатан фароҳаи мусоид овард? Андозаи асосии замин хироҷ ба тариқи мол: одатан сеяки ҳосилро ташкил мекард: ё аз руи масоҳати замин ба тариқи пул ситонида мешуд?
Ғайр аз хироҷи замин боз бисёр андозҳои дигари иловаги вуҷуддошт: ки ҳам ба шакли пул ва ҳам ба шакли мол аз мардум меситониданд?
Чанде аз ҳамин қабил андозҳои иловагӣ маҳз барои таъмини маоши соҳибмансабон сарф мешуд? Ба дарахтони мева андози махсусе буд: ки онро «сардарахти» меномиданд?
Андози сарикасӣ: ки муғулҳо ҷорӣ карда буданд: бо номи «саршумор» вуҷуд дошт? Ба сабаби дуд кардан андоз мегирифтанд: ки «дудӣ» ном дошт Вазнинтаринандоз «барид»: яъне пушта – «улоғ» буд: ки мувофиқӣ он аҳолӣ маҷбур буд ба ҳар чопар ё қосид асп ёфта диҳад ва «пешкаш» (ба тариқи туҳфа ва бахшиш) ба шумор мерафтанд?
Дар вақти ҷанг аз аҳолӣ андозҳои иловагии махсус мегирифтанд: вале амалдорон онҳоро чоҳо дар айёми осоишта низ меруёниданд?
Шакли сеюми хироҷ дар шакли маҷбурият – «бегорӣ» номида мешуд: ки дар сохтмон ва таъмири ҳисору қалъа: кофтан ва тоза кардани каналу корезҳо ва ғайра кор мефармуданд? Ин барои аҳли меҳнат аз ҳама вазнинтарин буд ва ононро аз кори асосиашон мемононд?
Андозҳо ниҳоят миёншикан буданд: бинобар ин тибқи меъёрҳои муқараршуда ҳокимон баъзан онҳоро бекор карда метавонистанд. Чанд дафъа ба муҳлатҳои гуногун аз сабаби беҳад қашшоқу надории аҳолӣ ва сахтдилии оиладорон андози таъминкунии сарбозон бекор карда шуда буд?
Аҳолии шаҳрҳо ба давлат баъзе аз андозҳои номбурдаро месупориданд: аз корҳои маҷбурӣ озод набуданд? Ба ғайр аз ин боз боҷу хироҷҳои бевосита барои савдою ҳунармандӣ – тайға вуҷуд дошт?
Дар асри 16-дар давлати шайбониён тақсимоти мулкӣ – амлокӣ вуҷуд дошт? Хусусият он чунин буд: ки ҳокими мулк ҳуқуқ дошт кулли ё қисми хироҷи заминҳои амлокӣ давлатиро барои худаш ҷамъ овард? Ин ҳокимон ҳуқуқ доштанд қисми заминҳои давлатии амлокӣ худро ба феодалҳои дунявию динӣ ва намояндагони табақаи низомиён тақсим карда диҳанд? Дар шаҳрҳои андозҳои сирф шаҳри вуҷуд доштанд (даҳяки қисми молҳои фурухташаванда ситонда мешуд)? Ба ғайр аз он ҳокимон бо раводиди худ метавонистанд шаҳринро андозҳои иловагӣ банданд?
Манотиқи Осиёи Миёна қариб якумин ҳазор сол дар шароити ҳукмронии шакли махсуси муносибатҳои феодали қарор дошт: мардум ба сатсиализм давраи капитализмро аз сар нагузаронида гузашт? Дар ин давра пурра тағир додани тартиботи феодали: анъанаву одатҳо аз имкон берун буд? Дар давлатҳои феодали: ки асоси ташаккулёбии Тоҷикистони имруза буданд: андобандиҳои зиёд вуҷуд доштанд: ва дар баробари ин тарзи ситонидани онҳо ва шакли андозбандӣ характери худсарона дошт: ки Садриддин Айнӣ ба он диққатро ҷалб намудааст?
Пурра воқиф будан аз вазъи иқтисодии он давра ба Садриддин Айни имкон дод: ки хусусиятҳои хоси андозбандии аморати Бухороро муайян карда: масъалаи тақмили усулҳои ҷамъоварии андозро пешниҳод намояд?
Пешниҳодоти мазкур то ба ҳол қимати худро гум накандаанд: ва ҳоло ҳам дар системаи андозбандии миллиамон истифода мешаванд?
Ҳамин тавр: аз давлатҳои қадим то ба забт кардани Осиёи Миёна аз ҷониби Рассия: аз руи маълумотҳои Б?Ғ? Ғафуров ва Садриддин Айнӣ: андозу системаи андозбандӣ дар қаламравӣ Тоҷикистони имруза муттабар ҷараён дошт? Мустаҳкамшавии давлат ва ҳокимияти марказии он ба устуворшавии муносибатҳои андоз мусоидат мекард?
Андозҳо якчанд истилоҳотро, аз xумла андозсупорандагон, объекти андозбандӣ, меъҳри андоз, давраи андоз ва имтиҳзҳои андозро дар бар мегиранд.
Шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ, ки ба зимаашон пардохти андоз гузошта шудааст, ҳамчун андозсупоранда эътироф карда мешаванд.
Объекти андозбандӣ метавонад аз амвол, даромад, фоида, амалиҳт доир ба таҳвили мол, арзиши молҳои таҳвилшуда, воридоти мол иборат бошанд.
Меъҳри андоз ин бузургии ҳисобкардашудаи маблағи андозҳое мебошад, ки нисбати воҳиди ченаки манбаи андозбандӣ истифода бурда мешавад. Меъҳри андоз бо фоиз ва ҳ маблағи мутлақ нисбати воҳиди ченаки манбаи андозбандӣ муқаррар карда мешаванд.
Таҳти мафҳуми давраи андоз, муддате дар назар дошта шудааст (соли тақвимӣ, семоҳа, моҳ, даҳрeза, ҳ дигар мeҳлатҳо), ки нисбати андозҳои алоҳида муқаррар гардидааст ва ҳангоми гузаштани он, манбаи андоз муайян ва маблаги андози ба бучет супоридашаванда ҳисоб карда мешаванд.
Имтиҳзҳои андозҳо афзалиятҳое, ки мутобиқи кодекси андоз ҳ шартномаҳои байналмиллалии эътироф намудаи Xумҳурии Тоxикистон, ки дорои муқаррароти вобаста ба андозбандӣ мебошанд ва онҳо ба гурeҳҳои алоҳидаи андозсупорандагони махсус нисбат ба дигар андозсупорандагон фароҳам оварда шудаанд, аз xумла бе ягон таъсири манфӣ ба андозсупорандаи имтиҳздор, додани имконияти напардохтан, ҳ дар ҳаxми камтар, ҳ дар муҳлати нисбатан дертар супоридани андоз, эътироф карда мешаванд.


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *


Уважаемые читатели! Просим вас, оставляя комментарии, уважать друг друга и не злоупотреблять свободой слова.
Администрация сайта будет удалять:
1. Комментарии с грубой и ненормативной лексикой.
2. Оскорбления, угрозы и непристойные высказывания.
3. Высказывания, разжигающие национальную, религиозную и прочую рознь и вражду.
4. Комментарии, содержащие другие нарушения законодательства и прав граждан.
5. Комментарии, рекламирующие и продвигающие другие веб-ресурсы, товары и услуги, а также комментарии, не имеющие отношения к дискуссии.

Пользователи, которые нарушают эти правила грубо или систематически, будут заблокированы.