Четверг, Ноябрь 14Вместе создадим светлое будущее!


Накши монополия дар иктисодиёт

Тарафи мусбии монополия дар он аст, ки махсулоти корхонахо монополисти одатан бо сифати баланд фарк мекунанд ва масштабхои калони истехсолот имконияти паст кардани хароҷотхоро ва сарфаи захирахоро фарохам меоварадТарафи мусбии монополия дар он аст, ки махсулоти корхонахо монополисти одатан бо сифати баланд фарк мекунанд ва масштабхои калони истехсолот имконияти паст кардани хароҷотхоро ва сарфаи захирахоро фарохам меоварад.
Самарии манфи монополия дар он аст, ки монополия дар бозор мавкеъи хукмрониро пайдо намуда ва фоидаи калонро ба даст оварда метавонад барориши махсулотро махдуд намояд. Ба гайр аз ин дархолати мавҷуд набудани ракибон, монополист рақбатро барои баланд намудани самаранокии истехсолот аз хисоб прогресси илми – техники гум мекунад.
Бинобар хамин дар хар як мамлакат аз тарафи давлат сиёсати зидди монополи коркарда, дар амал тадбик карда мешавад.
Аз нимаи дуюми қарни ХIХ бо таъсири прогресси илмию техникӣ раванди тезутунди консентратсияи истеҳсолот ба амал омад, ки ба таъсисёбии корхонаҳои калон овард, яъне монополияҳо ба вуҷуд омаданд.
Монополия аз калмаи юнонӣ буда, monos – як худам, poleo – мефурӯшам мебошад. Вай дар он вақт пайдо мешавад, ки истеҳсолкунандаи алоҳида мавқеи ҳукмфармо ишғол намояд ва бозори моли додашударо назорат кунад.
Мақсади монополия ба даст овардани даромади имконпазири максималқ бо воситаи назорат аз болои нарх ва ё ҳаҷми истеҳсолот дар бозор мебошад.
Воситаи ба мақсад ноил гаштан ин нархи монополӣ мебошад, ки фоидаи аз меъёр зиёдро таъмин менамояд.
Монополияро чунин тасниф кардан мумкин аст:
1.Аз ҷиҳати мавқеи хариду фурӯш монополияҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд;
а) иттиҳодияҳои корхонаҳое, ки моли муайянро ба харидорони бисёр мефурушанд – монополияҳо.
б) идтиҳодияҳои хочагиҳое, ки аз фурӯшандаҳои бисёр мехаранд- монопсония. Масалан, корпоратсияи калонтарин соҳаи хӯрокворқ, ки маҳсулоти фермерҳоро харида мегиранд.
2.Бо масоҳати ишғолкунии бозор, чунин ташкилотҳои монополиро фарқ мекунанд. Масалан,дар ҳудуди як соҳа бурдани фаъолияти бозориро монополияи соф меноманд. Хусусияташ дар он аст, ки фурӯшанда нархро метавонад дар сатҳи васеъ тағйир диҳад. Дар ҳолати ҷой надоштани рақибон, вай бо нархи муйянкардааш тамоми моли молистеҳсолкунандагонро назорат карда метавонад.
Дар дохили иқтисодёти миллӣ монополияи мутлақ вуҷуд дошта метавонад. Вай дар зери назорати давлат ба вучуд меояд.Масалан, монополияи давлатии фаъолияти берунисавдоқ ва ғайраҳо .
Ҳамин тавр, дар ҳудуди умумии иқтисодиёти миллӣ, монопсонияи мутлақ амал карда метавонад.
Монополияи табии. Ба чунин монополия соҳаи захираҳои маҳдуд дошта ва элементҳои аз нав барқарорнашавандаи такрористеҳсолот дохил мешаванд. Масалан, металҳои камёб, заминҳои хусусияти махсус дошта ба монанди заминҳои токзор ва ғайраҳо. Монополияи сунъӣ иттиҳоде, ки барои гирифтани даромади монополӣ ташкил карда мешаванд.
Монополияҳо бо роҳи якҷояшавии якчанд компанияҳо ба вуҷуд меоянд ва чунин шаклҳои ташкилқ доранд:
Картел – созишнома оид ба квотаи (шумораи) маҳсулоти бароварда мешуда ва тақсими бозори фурӯш аз тарафи иттифоқи якчанд корҳонаҳои як соҳаи саноат.
Синдикат –муассисаест, ки бо мақсади ташкил кардани фурӯши муштаракконаи маҳсулот таъсис меёбад.
Трест – монополия, ки ҳам моликият, ҳам истеҳсолот ва ҳам фурӯши маҳсулоти фирмаҳои ба он дохил шуда якҷоя карда мешаванд.
Консерн – монополия бо ягона маркази молиявии фирмаҳои соҳаҳои гуногуни ба он дохилшаванда мебошад, аммо бо технологияи умумӣ.
Конгломерат – муассисае, ки дар асоси дохилшавии корпоратсияҳои калонсоҳа, ки алоқаи истеҳсолқ ва технологӣ бо соҳаи фаъолияти фирмаи асосӣ надошта ташкил ёфтааст. Пайдошавии монополия рақобатро номукаммал мекунад.
Дар натиҷаи ба вуҷуд омадани монополия дар нархи бозорӣ табаддулот рӯй медиҳад.Нархи мувозинатӣ дар бозори рақобати натиҷаи ба ҳамтаъсиррасонии талабот ва таклифот мебошад. Аммо дар бозори монополӣ ба ҳаҷми объективии зарурии маҳсулот эътибор дода намешавад. Аз ҳамин сабаб, дар графики таклифот, дар вақти муайян намудани нархи мувозинатқ хаттӣ каҷи таклифот вуҷуд надорад.
Чунин ташкилотҳоро бо қонуни таклифот идора мекунанд, яъне ба истеҳсолоти худ ба нарх ва ба ҳаҷми талабот барои ҳавасмандии худ таъсир мекунанд.
Нархи монополи – аз сатҳи арзиши ҷамъиятӣ баланд ё паст буда, нархи мувозинатиро барои гирифтани даромади монополӣ муайян мекунад.
Хусусияти фарқкунандаи ба вуҷуд овардани нархи монополӣ дар он аст, ки монополистон нисбат ба арзиши ҷамъиятӣ ба мол ва ё хизматҳо нархи баланди монополӣ муайян мекунанд ва бо ин маҳсулотро кам истеҳсол карда, дар бозор танқисии молро ба вуҷуд меоваранд, ки ин ба таври сунъӣ фаъолияти харидориро зиёд мекунад.
Мисол. Дар як соҳа то ба вуҷуд омадани монополия нархи мувозинати Р, ки хати каҷи талабот С1 – С2 ва хати каҷи таклифот П1 – П2 ҳамдигарро буриданд. Дар ин ҳолат ҳаҷми мувозинатии истеҳсоли мол Кр = аст. Аммо монополия, ки чандирии талаботро ҳис намуд, ҳаҷми истеҳсоли молро то ба Км кам кард. Ин ба нархи монополии баланд овард. Ҳолати дигари бозор- монопсония, нархи пасти бозориро ба молҳои беруна, яъне корхонаҳое, ки ба иттиҳодияи монополӣ дохил намешаванд, муайян мекунад. Нархи пасти сунъӣ ба вуҷуд овардашуда, нисбат ба арзиши ҷамъиятии молҳо дар бозор зиёд мешавад. Дар ин ҳолат монопсония, қаблан дониста истода, хариди молҳоро кам мекунад, ки ин ҳолат ба зиёд шудани талаботи монополӣ меоварад. Фаъолияти онҳоро дар график чунин нишон додан мумкин аст.
Чунин ҳолатро дар бозор асосан моносонияҳое, ки маҳсулоти хоҷагии қишлоқ кор карда мебаранд, ва маҳсулотро аз фермерҳои хурд бисёр харида мегиранд, ба вуҷуд меоваранд.
Хулосаи ба вуҷудоварии нархҳои монополӣ дар ин аст:
1. Нархҳои мувозинати бозорӣ барҳам мехӯранд;
2. Аз нав тақсимкунии қисми фоида ба вуҷуд меояд;
3.Баланд бардоштани самаранокии техникӣ ва технологқ тезонида мешавад.
Нақши монополӣ дар иқтисодиёт ду хел аст.
Тарафи мусбати он дар ин аст, ки маҳсулоти компанияҳои монополистқ бо сифати баланд фарқ мекунанд ва ҳаҷми калони истеҳсолот захираҳоро медиҳад.
Ҷиҳати манфии монополия дар он аст, ки вай дар бозор ҳукмрон шуда, дорои фоидаи зиёд, аз ҳисоб маҳдуд кардани маҳсулот ва баланд кардани нархҳои монополӣ мегардад. Ба ғайр аз ин, дар шароите, ки рақобат вуҷуд надорад, монополия рағбатҳоро барои баланд кардани самараноки аз ҳисоби прогресси техникӣ гум мекунад.
Воситаи асосӣ барои ин қонуниятҳои зидди монополӣ мебошад, ки маҷмӯи қонунҳое, ки воситаи нигоҳдории мувозинатии байни рақобат ва монополия мебошад.
Ибтидои қонунияти зидди монополӣ дар ИМА соли 1880 гузошта шуда буд.Қонуниятҳои зидди монополии ҳозира ду равия доранд: Назорат аз болои нарх ва назорат аз болои муттаҳидшавии корхонаҳо.

Накши монополия дар иктисодиёт духела аст.
Тарафи мусбии монополия дар он аст, ки махсулоти корхонахо монополисти одатан бо сифати баланд фарк мекунанд ва масштабхои калони истехсолот имконияти паст кардани хароҷотхоро ва сарфаи захирахоро фарохам меоварад.
Самарии манфи монополия дар он аст, ки монополия дар бозор мавкеъи хукмрониро пайдо намуда ва фоидаи калонро ба даст оварда метавонад барориши махсулотро махдуд намояд. Ба гайр аз ин дархолати мавҷуд набудани ракибон, монополист рақбатро барои баланд намудани самаранокии истехсолот аз хисоб прогресси илми – техники гум мекунад.
Бинобар хамин дар хар як мамлакат аз тарафи давлат сиёсати зидди монополи коркарда, дар амал тадбик карда мешавад.
Аз нимаи дуюми қарни ХIХ бо таъсири прогресси илмию техникӣ раванди тезутунди консентратсияи истеҳсолот ба амал омад, ки ба таъсисёбии корхонаҳои калон овард, яъне монополияҳо ба вуҷуд омаданд.
Монополия аз калмаи юнонӣ буда, monos – як худам, poleo – мефурӯшам мебошад. Вай дар он вақт пайдо мешавад, ки истеҳсолкунандаи алоҳида мавқеи ҳукмфармо ишғол намояд ва бозори моли додашударо назорат кунад.
Мақсади монополия ба даст овардани даромади имконпазири максималқ бо воситаи назорат аз болои нарх ва ё ҳаҷми истеҳсолот дар бозор мебошад.
Воситаи ба мақсад ноил гаштан ин нархи монополӣ мебошад, ки фоидаи аз меъёр зиёдро таъмин менамояд.
Монополияро чунин тасниф кардан мумкин аст:
1.Аз ҷиҳати мавқеи хариду фурӯш монополияҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд;
а) иттиҳодияҳои корхонаҳое, ки моли муайянро ба харидорони бисёр мефурушанд – монополияҳо.
б) идтиҳодияҳои хочагиҳое, ки аз фурӯшандаҳои бисёр мехаранд- монопсония. Масалан, корпоратсияи калонтарин соҳаи хӯрокворқ, ки маҳсулоти фермерҳоро харида мегиранд.
2.Бо масоҳати ишғолкунии бозор, чунин ташкилотҳои монополиро фарқ мекунанд. Масалан,дар ҳудуди як соҳа бурдани фаъолияти бозориро монополияи соф меноманд. Хусусияташ дар он аст, ки фурӯшанда нархро метавонад дар сатҳи васеъ тағйир диҳад. Дар ҳолати ҷой надоштани рақибон, вай бо нархи муйянкардааш тамоми моли молистеҳсолкунандагонро назорат карда метавонад.
Дар дохили иқтисодёти миллӣ монополияи мутлақ вуҷуд дошта метавонад. Вай дар зери назорати давлат ба вучуд меояд.Масалан, монополияи давлатии фаъолияти берунисавдоқ ва ғайраҳо .
Ҳамин тавр, дар ҳудуди умумии иқтисодиёти миллӣ, монопсонияи мутлақ амал карда метавонад.
Монополияи табии. Ба чунин монополия соҳаи захираҳои маҳдуд дошта ва элементҳои аз нав барқарорнашавандаи такрористеҳсолот дохил мешаванд. Масалан, металҳои камёб, заминҳои хусусияти махсус дошта ба монанди заминҳои токзор ва ғайраҳо. Монополияи сунъӣ иттиҳоде, ки барои гирифтани даромади монополӣ ташкил карда мешаванд.
Монополияҳо бо роҳи якҷояшавии якчанд компанияҳо ба вуҷуд меоянд ва чунин шаклҳои ташкилқ доранд:
Картел – созишнома оид ба квотаи (шумораи) маҳсулоти бароварда мешуда ва тақсими бозори фурӯш аз тарафи иттифоқи якчанд корҳонаҳои як соҳаи саноат.
Синдикат –муассисаест, ки бо мақсади ташкил кардани фурӯши муштаракконаи маҳсулот таъсис меёбад.
Трест – монополия, ки ҳам моликият, ҳам истеҳсолот ва ҳам фурӯши маҳсулоти фирмаҳои ба он дохил шуда якҷоя карда мешаванд.
Консерн – монополия бо ягона маркази молиявии фирмаҳои соҳаҳои гуногуни ба он дохилшаванда мебошад, аммо бо технологияи умумқ.
Конгломерат – муассисае, ки дар асоси дохилшавии корпоратсияҳои калонсоҳа, ки алоқаи истеҳсолқ ва технологқ бо соҳаи фаъолияти фирмаи асосӣ надошта ташкил ёфтааст. Пайдошавии монополия рақобатро номукаммал мекунад.
Дар натиҷаи ба вуҷуд омадани монополия дар нархи бозорӣ табаддулот рӯй медиҳад.Нархи мувозинатқ дар бозори рақобатқ натиҷаи ба ҳамтаъсиррасонии талабот ва таклифот мебошад. Аммо дар бозори монополӣ ба ҳаҷми объективии зарурии маҳсулот эътибор дода намешавад. Аз ҳамин сабаб, дар графики таклифот, дар вақти муайян намудани нархи мувозинатқ хаттӣ каҷи таклифот вуҷуд надорад.
Чунин ташкилотҳоро бо қонуни таклифот идора мекунанд, яъне ба истеҳсолоти худ ба нарх ва ба ҳаҷми талабот барои ҳавасмандии худ таъсир мекунанд.
Нархи монополи – аз сатҳи арзиши ҷамъиятӣ баланд ё паст буда, нархи мувозинатиро барои гирифтани даромади монополӣ муайян мекунад.
Хусусияти фарқкунандаи ба вуҷуд овардани нархи монополӣ дар он аст, ки монополистон нисбат ба арзиши ҷамъиятӣ ба мол ва ё хизматҳо нархи баланди монополӣ муайян мекунанд ва бо ин маҳсулотро кам истеҳсол карда, дар бозор танқисии молро ба вуҷуд меоваранд, ки ин ба таври сунъӣ фаъолияти харидориро зиёд мекунад.
Мисол. Дар як соҳа то ба вуҷуд омадани монополия нархи мувозинати Р, ки хати каҷи талабот С1 – С2 ва хати каҷи таклифот П1 – П2 ҳамдигарро буриданд. Дар ин ҳолат ҳаҷми мувозинатии истеҳсоли мол Кр = аст. Аммо монополия, ки чандирии талаботро ҳис намуд, ҳаҷми истеҳсоли молро то ба Км кам кард. Ин ба нархи монополии баланд овард. Ҳолати дигари бозор- монопсония, нархи пасти бозориро ба молҳои беруна, яъне корхонаҳое, ки ба иттиҳодияи монополӣ дохил намешаванд, муайян мекунад. Нархи пасти сунъӣ ба вуҷуд овардашуда, нисбат ба арзиши ҷамъиятии молҳо дар бозор зиёд мешавад. Дар ин ҳолат монопсония, қаблан дониста истода, хариди молҳоро кам мекунад, ки ин ҳолат ба зиёд шудани талаботи монополӣ меоварад. Фаъолияти онҳоро дар график чунин нишон додан мумкин аст.
Чунин ҳолатро дар бозор асосан моносонияҳое, ки маҳсулоти хоҷагии қишлоқ кор карда мебаранд, ва маҳсулотро аз фермерҳои хурд бисёр харида мегиранд, ба вуҷуд меоваранд.
Хулосаи ба вуҷудоварии нархҳои монополӣ дар ин аст:
1. Нархҳои мувозинати бозорӣ барҳам мехӯранд;
2. Аз нав тақсимкунии қисми фоида ба вуҷуд меояд;
3.Баланд бардоштани самаранокии техникӣ ва технологӣ тезонида мешавад.
Нақши монополӣ дар иқтисодиёт ду хел аст.
Тарафи мусбати он дар ин аст, ки маҳсулоти компанияҳои монополистқ бо сифати баланд фарқ мекунанд ва ҳаҷми калони истеҳсолот захираҳоро медиҳад.
Ҷиҳати манфии монополия дар он аст, ки вай дар бозор ҳукмрон шуда, дорои фоидаи зиёд, аз ҳисоб маҳдуд кардани маҳсулот ва баланд кардани нархҳои монополӣ мегардад. Ба ғайр аз ин, дар шароите, ки рақобат вуҷуд надорад, монополия рағбатҳоро барои баланд кардани самараноки аз ҳисоби прогресси техникӣ гум мекунад.
Воситаи асосӣ барои ин қонуниятҳои зидди монополӣ мебошад, ки маҷмӯи қонунҳое, ки воситаи нигоҳдории мувозинатии байни рақобат ва монополия мебошад.
Ибтидои қонунияти зидди монополӣ дар ИМА соли 1880 гузошта шуда буд.Қонуниятҳои зидди монополии ҳозира ду равия доранд: Назорат аз болои нарх ва назорат аз болои муттаҳидшавии корхонаҳо.


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *


Уважаемые читатели! Просим вас, оставляя комментарии, уважать друг друга и не злоупотреблять свободой слова.
Администрация сайта будет удалять:
1. Комментарии с грубой и ненормативной лексикой.
2. Оскорбления, угрозы и непристойные высказывания.
3. Высказывания, разжигающие национальную, религиозную и прочую рознь и вражду.
4. Комментарии, содержащие другие нарушения законодательства и прав граждан.
5. Комментарии, рекламирующие и продвигающие другие веб-ресурсы, товары и услуги, а также комментарии, не имеющие отношения к дискуссии.

Пользователи, которые нарушают эти правила грубо или систематически, будут заблокированы.