Среда, Ноябрь 13Вместе создадим светлое будущее!


Моликият дар маҷмўи муносибатҳои иқтисоди

Муносибатхо оиди моликият дар хаёти ҷамъият доимо накши мухимро мебозад. Зеро моликият ба заминахои асосии сохтори ҷамият дохил мешавад. Бинобар хамин хар як давлат оиди моликОбъект ва субъекти моликият
Муносибатхо оиди моликият дар хаёти ҷамъият доимо накши мухимро мебозад. Зеро моликият ба заминахои асосии сохтори ҷамият дохил мешавад. Бинобар хамин хар як давлат оиди моликият ко мухимро мебозад. Зеро моликият ба заминахои асосии сохтори ҷамият дохил мешавад. Бинобар хамин хар як давлат оиди моликият конунхои хукукиро коркард мекунад.
Моликият бо маънои хукукиаш муносибатхои амволиро ифода мекунад. Ба моликиятдор аз тарафи конун муайяншудаи амвол мансуб дониста мешавад.
Моликият бо маънои иктисодиаш тамоми чабхахои чараёни хоҷагидориро дар бар мегирад ва муносибатхоро оиди истехсолот, таксимот, мубодила ва истеъмолот пойдор месозад.
Бояд гуфт, ки то тадкикотхои К. Маркс ба хеҷ касс мучссар нашуд, ки мохияти иктисодии моликитятро кушода дихад. Маркс исбот намуд, ки моликият ин категорияи иктисоди буда, муносибатхоро оиди чизхо ифода мекунад. Яъне моликият ин чиз набуда, балки муносибат оиди чизхо мебошад.
Моликият – ин системаи муносибатхои объективии байни одамон оиди азонихудкунии воситахои истехсолот ва натиҷахои он мебошад.
Муносибатхои моликияти дар худ сохиби, идоракуни ва истифодабариро дар бар мегирад. Инчунин моликият объект ва субъект дорад. Ба объектхои моликият иншоотхо, таҷхизотхо, амволхои гуногун ва uайрахо дохил мешаванд. Субъектони моликият ин шахси алохида, коллективхо, давлат шуда метавонанд.
Моликият – ин ходисаи мураккабе мебошад, ки онро илмхои чамъиятии гуногун аз якчанд тараф меомузанд. Назарияи иктисоди таркиби иктисодии ин ходисаро тахлил мекунад, яриспруденция бошад тарафи юридикии ин ходисаро меомузад.
Моликият хамчун фахмиши иктисоди – ин муносибати байни одамон дар бораи азхудкуни (присвоение) ва истифодабарии неъматхои моддию гайримодди ки дар амал чори шудааст, мебошад. Моликияи хамчун фахмиши юридики усули тартибдихии алокахои амволиро, ки давлатбарои хамаи ахоли хатми чори мекнад, нишон медихад.
Дар хар як муносибатхои иктисодии моликияти ду тараф мавчуд мебошад: субъект (моликияидор) ва объект (амвол – имущество). Ин муносибатро бо формулаи зерин ифода кардан мумкин аст: «субъект (моликиятдор) – амвол (чамъи мол ва кимматихои модди) – дигар субъектхо (дигар хучаинхо)».
Муносибати азхудкуни (присвоение) асосан ба амволе, ки аз он бевосита фаъолияти хочагидори вобаста аст, тааллук дорад. Ба таркиби он омилхои истехсолот дохил мешаванд.
Омузиши хаматарафаи моликият барои чавоб ба се саволи асосии иктисодию ичтимои имконият медихад:
1. Ки (кадом субъекти хочагидори) сохиби хокимияти иктисоди – омилхо ва натичаи истехсолотро аз они худ мекунал?
2. Кадом алокахои иктисоди барои бехтао истифодабарии амвол мувофик мебошанд?
3. Ба ки даромад аз фаъолияти хочагидори насиб мешавад?
Мувифики ин системаи муносибатхои иктисодии моликият элементхои зеринро дар бар мегирад: а) азхудкунии омилхо ва натичахои истехсолот; б) барои хочагидори истифодабарии воситахои модди ва гайра; в) гирифтани даромад аз моликият.
Хар як элементхои ин системаро дида мебароем.
Азхудкуни (присвоение) – ин алокаи иктисодии байни одамон, ки он муносибати онхоро ба молхо хамчун моли худ муайян мекунад. Ин намуд алока асаси процесси истехсолотро ташкил мекунад. Чунки хар як истехсолоти неъмати модди, аз тарафи исон азхудкунии моли табии ва эенергияро бо максади конеъ намудани эхтиечи худро дар назар дорад. Он хама вакт дар рамкаи намуди муайяни моликият равиш дорад.
Тамоман мукобил ба азхудкуни ин муносибати чудокуни (отчуждения) мебошад. Ин он вакт ба сучуд меояд, ки агар як кисми чамъият тамоми воситахои истехсолотро аз они худ мекунад, дигар кисми чамъият бошад аз манбаъхои зиндаги кардан махрум мешаванд. Е ин ки махсулоти истехсолкардаи як кисми одамон аз тарафи дигар одмон бе ягон хел пурракуни аз они худ карда мешаванд. Ин намуд муносибат байни феодалхо ва крепостнихо вучуд дошт.
Сохибони воситахои истехсолот на хама вакт худашон бо фаъолияти хочаги машгул мебошанд. Онхо ба дигар шахсон бо шартхои муайян имконияти истфодабарии амволи худро барои максадхои хочагидори медиханд (масалан, замаин, манзил, тачхизот). Он вакт байни моликиятдор ва сохибкор муносибати истфодабарии хочагии амвол пайдо мешавад. Сохибкор имконияти муваккатан истифодабарии моликияти шахси дигарро пайдо мекунад. Ин масалан ичора (аренда) – яъне муваккатан истифодабарии амволи як шахсро е ин ки корхонаро аз тарафи шахси дигар (е корхона) дар мухлати муайян ва маблаги муайянкардашуда.
Моликияи иктисоди он вакт фоидаовар мебошад, ки агар он ба сохиби худ даромад оварда тавонад. Ин намуд даромадро хамчун моли аз нав истехсолкардашуда е ин ки кисми он, ки он бо ерии истифодабарии мехнат ва воситаи истехсолот ба даст оварда шудааст – масалан фоида тасаввур кардан мумкин аст. Агар касе амволи каси дигарро ба ичора гирад, у ба сохиби он хиссаи даромади муайянкардашудаи худро медихад. Яъне, системаи муносибати моликияти дили хамаи алокахои иктисодиро дар вакти истехсолот, таксимот, мубодила ва истеъмоли неъмат ва хизматрасони ташкил мекунад.
2. Муносибатхои юридикии моликият
Чи хеле ки маълум аст, хукук (право) ин чамъи тартиботи рафтори умумихатми мебошад. Ин тартибот дар чамъият бо розигии давлат е ин ки худи давлат чори мекунад. Бо воситат хукук алокахои хочагии байни одамон характери муносибати хукуки, яъне муносибатхое, ки ишироккунандагони он хамчун дорандагони хукуки юридики ва вазифадори баромад мекунанд, пайдо мукунад. Ин намуд муносибатхои хукуки мунсибатхои моликиятиро мусиахкам мекунанд.
Бо тартиби конуни субъекти хукуки моликият инхо мебошанд:
а) гражданин (шахси физики) – одам хамчун субъекти хукукии (амволи ва гайриамволии) граждани;
б) шахси юридики – ташкилот, ки он субъекти хукук ва вазифадории хукуки мебошад. Ин ташкилот ба алокаи хочаги мустакилони аз номи худ иштирок мекунад. Масалан – фирма, корхонаи савдо;
в) давлат ва ташкилоти муниципали (органхои идоракунии махалли ва худидоракуни).
Дар конун объектхои хукукии граждани чудо карда шудаанд. Ба онхо дохил шудаанд:
– амволи бехаракат (замин, кишри замин, чангал, захирахои оби, бинохо ва гайра);
– амволи харакаткунанда (пул, когазхои кимматнок ва гайра);
– моликияти интеллектуали (натичахои фаъолияти интеллектуали, номи фирмави, аломати моли ва гайра).
Баъди он ки давлат конуни муносибатхои амволии байни шахсони номбаркардашударо танзим мекунад, онхо ба хукуки моликияти ноил мешаванд. Ин хукук дар худ ваколати моликиятдорро хамчун сохиб будан (владеть), истифода бурдан (пользоваться) ва идоракуниро (распоряжаться) дар бар мегирад.
Сохиб будан (владение) – ин ин бо таври физики дар ихтиери худ доштани мол. Ин ваколати моликиятдор бо конун мухофизат карда мешаванд. Конуни сохиб будан асоси юридикии худро дорад (конун, созишнома, акти административи).
Истифодабари (пользование) – ин хукуки хосилнок е шахсан истеъмоли мол барои конеъ кардани эхтиеч ва манфиати худ мебошад (масалан, истифодабарии замин барои руенидани махсулоти хочагии кишлок). Моликиятдор метавонад амволи худро барои истфодабари ба щахсони дигар дар мухлати муайян супорад. Хадди хукуки истифодабари бо конун муайян карда мешавад (масалан, созишномаи ичорави).
Идоракуни (распоряжение) – ин хукуки тагьиркунии тааллукнокии амвол мебошад. Ин бо воситаи хариду фуруш, тухфакуни ва гайра амали карда мешавад.
Моликият асосан ба ду шакл ҷудо мешавад: хусуси ва давлати (ҷамъияти). Моликияти хусуси ин моликияти шахсони алохида, ҷамъиятхои сахоми, колекктивхои аслохида ва uайрахо. Моликияти давлати ин моликияти умумидавлати, мунисипали (шахр, нохия), комунали ва uайра. Инчунин аз тарафи як катор иктисодчиён моликияти коллективи ба шакли алохидаи моликият ҷудо карда мешавад.
Муносибатхои иктисоди доимо дар инкишофанд, бинобар хамин шаклхои моликият кобилияти ивазшави дорад. Моликият метавонад аз шакли хусуси ба давлати мубаддал карда шавад, ки ин ҷараёнро милликунони меноманд. Инчунин моликият метавонад аз шакли давлати ба хусуси мубаддал карда шавад, ки ин чараёнро хусусигардони меноманд.
Моликиятро ба гуруххо чуда карданро аз худ накарда ба иктисодиет сарфахм рафтан мумкин нест. Яъне муносибатхои азхудкуниро вобаста ба гуруххо таксим карданро аз худ кардан лозим аст.
Классификацияи аз худкуни аз он сабаб мушкил мебошад, ки ду намуди муносибатхои моликияти ба маънои иктисоди ва юридики мавчуд мебошад. Аз ин чо ду асоси классификацияи моликияти аз хамдигар фарккунанда мавчуд мебошад.
Ба классификация чудокунии моликият ба маънои иктисодии он дарачаи тараккиети кооперацияи мехнат ва истехсолот асос шуда метавонад. Ин аломат нишон медихад, ки чи кадар одамон дар процесси мехнат бо хам муттахид мебошанд ва дар амал восита ва натичаи истехсолотро аз они худ мекунанд. Хамин тавр дарачаи реалии умумичамъияти гардидани амволро нишон медихад.
Вобаста ба масштаби худ умумичамъиятшавии истехсолот ба се дарачаи асоси таксим мешавад:
1) Дарачаи паст: азхудкунии якшахси (корхонаи хурл, ки дар он як шахс ва е оилаи он хочаги мебарад);
2) масштаби миенаи умумичамъиятшави (корхонаи на он кадар калону хурд, ки дар он шахсони зиед дар зери рохбарии шахсе муттахид мебошанд);
3) дарачаи баланд – комплекси милли (мехнат дар масштаби хочагии халк кооперация шудааст)
Классификацияи моликият ба маъноии юридики дар асоси назар дошти намудхои гуногуни хукуки моликиятдорон ва характери амвол тартиб дода мешавад. Дар ин чо фаркиятдоштагон инхо мебошанд:
1) характери азхудкуни ва муносибатхои байни хамдигарии сохиби амвол ва сохибдор набудагон;
2) имконият доштан ва е надоштани озод таксим кардани амволи умуми байни сохибонт алохтдаи он бо хохиши онхо.
Классификацияи моликият аввал дар Рими Кадим ба вучуд омада буд. Асоси мухими хукуки Рими ин хукуки моликияти шахси буд. Дар охири асри 19 ва аввали асри 20, вакте, ки дар иктисодиети мамлакатхои тараккикарда гузариш ба корхонахои хачмаш калон ба амал омад, шахсони юридики низ хамчун моликиятдор эътироф карда шудаанд. Дар ШМА ва дигар давлатхо хукуки корпоративи ба вучуд омад. Дар он фаъолияти чамъияти саххоми танзим карда мешуд.
Дар охир дар асри 20 дар хамаи давлатхо давлат дар тараккиети ичтимоию-иктисоди мавкеи мухимро ишгол намуд. Бо хамин сабаь дар конун мафхуми нав, яъне моликияти давлати ва муниципали пайдо шуд.
Хамин тавр дар конун се намуди моликияти кайди конуни гирифт: моликияти шахси ва ду гурухи моликияти умуит-умуми хиссави ва умуии якчояги (общая долевая и общая совместная).
3. Гурухи азхудкунии шахси (частное присвоения)
Азхудкунии шахси онро дар назар дорад, ки одамон ба амвол хамчун манбаи боигарии шахси муносибат мекунанд.
Хукуки азхудкунии шахси меъери рафтори хочагии гражданинро муайян мекунад. У психологияи иктисодии моликиятдори шахсиро муайан мекунад:

Манфиати худро хамчун манфиати индивидуали хис мекунад;
Чудошавии чамъият ва шахси алохила
Муносибати бо гараз (корысть) ба таъминкунии эхтиечи шахсони дигар;
Идеология ва бойшави дар асоси азхудкунии шахси ва нобаробари дар таксимлоти боигари дар чамъият;
азхудкунии шахси хамчун мафхуме, ки ба он дахолат кардан мумкин нест ва он ба табиати инсон мувофик меояд;
хавасмандии шахсии модии моликиятдор ва бойшави аз хисоби амвол.
Азхудкунии шахси ду намуд дорад, ки онхо аз хамдигар фаркият доранд: моликият ба воситаи истехсолот ки худи сохиби моликият мехнат мекунад ва моликият ба воситаи истехсолот, ки моликиятдор мехнати шахси дигарро истифода мебарад.
Ба якум намуди азхудкунии шахси шахсони алохида, яъне дехкон ва дигар шахсон, ки бо мехнати худ хает ба сар мебаранд, сохиб мебошанд. Дар ин холат ба коргар хамаи натичахои хочаги насиб мешавад.
Намуди дуюми азхудкунии шахсиро онхое сохиб мебошанд, ки хочагии калонро бо воситаи мехнати микдори зиеди коргарон ташкил мекунанд. Дар ин холат воситаи истехсолот ва натичаи махсулоти мехнат аз коргарон чудо мебошад.
Бо сабаби он, ки дар намуди дуюми хочагии моликияти шахси чудокардани коргарон аз воситахои истехсолот мавчуд мебошад, дар ин чо ду рохи бо хам пайвасткунии омилхои истесолотро истифода мебаранд: а) зуроварии гайрииктисоди ва б) чалбкунии иктисодии коргарон ба мехнат.
4. Гурухи сахми умуми ва азхудкунии якчоягии умуми (класс общей долевой и общего совместного присвоения).
Азхудкунии сахмии умуми (общее долевое присвоение) бо чунин тарз ба вучуд меояд.
Дар аввал у бо рохи муттахидкунии мабалаге, ки онро хар як коргари корхона ба амволи умуми месупорад.
Дуюм, сахми умумии моликият барои максади коллективи ва бо идоракунии ягона истифода бурда мешавад.


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *


Уважаемые читатели! Просим вас, оставляя комментарии, уважать друг друга и не злоупотреблять свободой слова.
Администрация сайта будет удалять:
1. Комментарии с грубой и ненормативной лексикой.
2. Оскорбления, угрозы и непристойные высказывания.
3. Высказывания, разжигающие национальную, религиозную и прочую рознь и вражду.
4. Комментарии, содержащие другие нарушения законодательства и прав граждан.
5. Комментарии, рекламирующие и продвигающие другие веб-ресурсы, товары и услуги, а также комментарии, не имеющие отношения к дискуссии.

Пользователи, которые нарушают эти правила грубо или систематически, будут заблокированы.