Суббота, Ноябрь 23Вместе создадим светлое будущее!


Сабабхои пайдошавии бекурбшави

Эзоҳи сабабҳои нобаробари (дисбаланси) гуногунанд. Як қисми иқтисодчиҳо вайро аз ҳадди имкон талабнок дар вақти банд будан, аз тарафи талабот…Эзоҳи сабабҳои нобаробари (дисбаланси) гуногунанд. Як қисми иқтисодчиҳо вайро аз ҳадди имкон талабнок дар вақти банд будан, аз тарафи талабот. Дигар – неоклассикон- сабабҳои болоравии хароҷотҳои истехсолӣ ё сарфаҳоӣ истеҳсолӣ аз тарафи пешниҳодро мекофтанд. Фикр мекунем, ки баҳои додашуда яктарафа мебошад ва ҳақиқатро дар байни ҳарду заруриятҳо чустан лозим аст, аз он ҷумла беқурбшавиро шарҳ додан, ҳам аз тарафи талабот ва ҳам аз тарафипешниҳод лозим мешавад. Тақсимоти нодурустӣ байни пешниҳод ва талабот, зиёдшавии даромад аз болои хароҷотҳои истеъмолоти камчини буҷаи давлатӣ метавон пайдо шавад, (давлат даромадҳоро зиёд мекунад); аз ҳад зиёд сармоягузори (ҳаҷми сармоягузорӣ аз шароитҳои иқтисодӣ зиёд); пешрави болоравии музди меҳнат нисбат ба болоравии истеҳсолот ва зиёдкунии маҳсулнокии меҳнат; озодона нарххои давлатӣ гузошташуда бо тобхури ба бузурги овардан ва сохтори талабот бо дигар омилҳо.
Бо зудӣ авҷ гирифтани камчинҳ буҷаи давлатӣ дар ҷумхурии мо солҳои 90-уми рух дода буд. Аз соли 1992 то соли 1997 рахна байни хароҷот ва даромади қисмҳои буҷаи давлатӣ аз 6,5 то 1млрд руб ё 3,5 то 7% то даромади миллии мамлакат ташкил медихад. Камчини зиёдшуди ба муомилоти пули зарари калон расонд бо шитоб андохтани беқурбшавӣ.
Якчанд ақидаи дигар назар ба табиати беқурбшави мавҷуд аст, ки одист, аз баски беқурбшави худро мураккаб мутақобилона нопурра ҷараёнро омухтанд. Чи хеле, ки як қисми иқтисодчиҳо мехисобиданд дар тахти беқурбшавӣ бояд зиёдшави сатҳи нарз дар иқтисодиёт фахмидан лозим. Аз нуқтаи назар мунозира кардан Л. Хейне навишта буд, ки набояд фаромуш кард: на танҳо нархи махсулотҳо иваз мешаванд, балки ченаки арзиши онҳо аниктараш пулҳо. Беқурбшавӣ – ин зиёдшавии ченаки мол нест, аммо камшавии дарозии ҷадвал, ки мо истифода мекунем мебошад. Вай аҳамият медиҳад, ба он ки дар шароити ивазшавии табии (дар вақти набудани пул) мо ба беқурбшави дучор нашавем, ва як хела боло рафтани нархҳо мантиқ надорад.
Сабаби беруна
Сабабҳои рух додани беқурбшавӣ метавонад берунӣ ва дохилӣ бошад. Ба сабабҳои беруна дохил мешаванд, хусусан кам кардани дохилшавӣ аз савдои беруна, савдои манфи савдои беруна ва балансҳои молиявӣ. Дар мо равиши (ҷараёни) беқурбшавӣ паст шудани нархи сузишворӣ ва металҳои ранга дар бозори ҷахонӣ. Мавкеъи асосии содироти моро ташкил мекунад аз он ҷумла вазъи нохуб дар бозори гандум барои воридоти гандум мебошад.
Сабаби дохили.
Онҳоро дар мисоли ҷумхурии худамон мебинем. Якумин ҳамчун қонун яке аз сарчашмаҳои ҷараёни беқурбашавӣ сохтори дигаргуншави хоҷагии халқ хизмат мекунад, осон дар пастшави (ақиб мондани) сохаҳои қисми истеъмолӣ аз ҳад зиёд шудани «инкишофёбии» соҳаи саноати вазнин ва сабук мешиносем, харби сабаб шуда метавонад. Дуюмин аз сар гузарони беқурбшавиро натавонистан, ин дар камбудиҳои механизмҳои хоҷагӣ дида мешаванд. Дар шароити марказикунони иқтисодиёт таҷрибавӣ алоқаи дигар тарафа набуд ва таъсири фишангҳои иқтисодӣ, ки муносибати байни ҳаҷми пулҳо ва махсулотҳоро дахл дорад, ки онҳо на он қадар таъсирбахш «кор» кардан метавонанд.
Дар системаи молиявӣ ба накшагири мавқеъи муҳимро нақшаи давлати бозӣ мекард, ва на Вазорати Молия ва на Бонки Миллӣ, ки дар зери итоати он «кор» мекунанд, мустаҳкамкунии масъалаҳои молиявӣ ва захираҳои пулӣ бе ягон мамоният дида мешуд.

2.2 Таъсири беқурбшавӣ дар иқтисодиёт.
Аввалан натиҷаи асосии таъсири беқурбшавиро номбар мекунем:
– аз нав тақсимкунии даромадҳо ва боигариҳо;
– оқибмонии нархҳои давлати аз нархҳои бозорӣ;
– руйпуш кардани мусодираи воситаҳои пули давлатӣ бо воситаҳои андозҳо;
– тезонидани тақсимкунии воситаҳои иқтисодӣ;
-пастшавии фоизи ҳақиқӣ;
– мутаносиби баръакси суръати беқурбшавӣ ва сатҳи бекорӣ;
Ҳар яке аз натиҷаҳои гуфташударо аниқтараш дида мебароем. Якуми аз онхо ин аз нав таксимкунии даромадхо ва боигарихо мебошад. Тасаввур мекунем, ки ягон ҷаноби А аз ҷаноби В қарз гирифтааст ба муҳлати 5-моҳ ва дар ин 5-моҳ беқурбшавӣ ба 2-сомони арзон шуд. Ин чунин маъно дорад, ки дар муҳлати додашуда ва ҳақиқӣ бошад танҳо 50% бар мегардонад. Аламовараш он аст, ки бо пуррагӣ аз чунин таъсири манфӣ наҷот ёфтан мумкин нест бо қувваи бапешгӯикунӣ ва ғайри баланси беқурбшавӣ. Дар вақти беқурбшавӣ одатан қарз додан фоиданок нест бо муҳлати зиёд чи бо ставкаи фиксиронидашуда, ҳатто аксаран ба зиёдшаванда ҳам додан даркор нест. Агар ки қарз ҳам диҳем бо фоизҳои зиёдшаванда, он гоҳ чунин қарзҳоро мумкин аст, ки ҳеч кас нагирад ин ҳам ҳамон сабаби бапешгуикуни беқурбшавӣ. Мисол, дар ШМА авҷи сохтмонӣ хонаҳои шахсӣ дар солҳои 70-ум (давраи саҳти ба пешгуикуни бекурбшавӣ) аз хисоби карздеххо маблаггузори мешуд.
Фаҳмо аст, ки нохост тез ва ғайрибалансӣ бо муносибати байни аз якдигар зиёдшудани нархҳо, барои якеҳо хуб ва барои дигаре бадтар мебошад. Мисол, агар шартномаи колективӣ пешакӣ дар 5- сол баста шуа бошад, бе назардошти зиёдшави нархҳо (чунин шартномаҳо рух медиҳанд) он гоҳ коргарон фиреб мехуранд, агар нархи маҳсулотҳои ӯ зиёд шаванд ғайрибалансӣ нисбат ба нархҳои дигарон. Дигар соҳибкорон бурд мекунанд дар шароите, ки нархҳои вай нисбатан тезтар зиёд шаванд.
Дуюм оқибатҳои беқурбшавӣ паст мондани нархҳои давлатӣ аз нархҳои бозорӣ. Дар соҳаҳои давлати иқтисоди бозоргони нархи хароҷотҳои истеҳсолӣ ва маҳсулоти пешакӣ ва дуру дароз аз назар гузаронида мешаванд, назар ба сохаҳои шахсӣ. Дар шароити беқурбшавӣ корхонаи давлати хар як зиёдкуни нарххои худро мачбур мешаванд, ки аз органхои болои ичозат гирифта бояд асоснок кунанд. Ин дуру дароз ва бефоида мебошад. Дар вақти ҳар моҳа зуд ва ногаҳона ва чорхезнамуд зиёдшавии беқурбшавӣ чунин механизмро ҳатто техники гузаронидан душвор мебошад. Дар натиҷа нобаробарии байни шахсӣ ва соҳаҳои ҷамъиятӣ мешавад, давлат иқтидорҳои иқтисодии худро барои таъсир ба бозор сарф мекунад. Чунин таъсир асосан хатарнок мебошад.
Маслиҳати таҷрибавӣ ба корхонаҳо – аз сохтори корхонаҳои хурд вам иёна бароянд, барои он ки онҳо озоданд, барои худсарона гузориши нархгузори карда метавонанд.
Оқибатҳои 3-юми руйпуш кардани мусодирот воситаҳои пули давлати бо воситаи андозҳо. Сеюм натиҷаи ғайрибаробарӣ, ҳатто беқурбшавии интизори аз болои сохтори андозбанди мегузаранд. Дар чунин мавридҳо афзудани андозбанди бо ҳадди имкони болоравии беқурбшавӣ бисёртар автоматикӣ ҳар гуна гуруҳҳои иҷтимои ва намудҳои тиҷоратӣ каме даромаднок ва бо обу ру ҷудо намекунанд: Оё даромади реалии ё номинали баланд шуд. Ин ба ҳукумат шароит фароҳам меоварад, ки маблағи андози зиёдшударо бе ягон қонунҳои нави аҳолии нисбати давлат бадтар мешавад. Дар бораи чунин руйпу намудани мусодираи воситаҳои пулӣ ДЖ. Койне дар солҳои 30-уми асри 20 навишта буд.
Албатта, ки пешрави саноати мамлакатҳои тарақикардаи ғарб индексикунонии қонунҳои андозситониро бо назардошти суръати беқурбшавӣ мегузаронад. (дар ШМА мисол аз соли 1985). Чунин индекскунони афсус, ки камтаъсирбахш мебошад, зеро ба қувваи ғайрибалансӣ зиёдшавии нарх тақсимкунии боигарӣ сар мешавад, раҳна байни аҳмиятнокии даромади номиналӣ ва реалии зиёд мешавад. Илова бар ин ба ҳар гуна гуруҳи тиҷорат ва аҳолии бо ҳар намуд, дар ҳар гуна вақт ва бо сурати гуногун. Ягона индексикунони ягон аз чунин тобишҳоро дошта наметавонад, вай ҳамаи даромадҳоро расман номинали арзёби мекунад. Барои ШМА мисол гирифтани даромадҳои банкирон (1984с) 10-фоиз додани пешмузд барои капитал (ставкаи фоиз) ин даромади реалии нест, ин танҳо барои беқурбшавӣ дода мешавад. Сурати болоравии нарх дар соли 1984, 10%-ро ташкил медод. Системаи андозбанди инро аз уҳдааш намебарояд.
– Боз як натиҷаи беқурбшавии ғайри балансии ахолии ва корхонаҳо (ширкатҳо) кушиш мекунанд, ки захираҳои пулӣ тез беарзиш шудаи худро таҷассум намоянд. Фирмаҳо нақшаҳои фаъоли истифодакуни захираҳои пулиро кор карда мебароянд. Манфи будан дар он анҷом меёбад, ки ҳавасманду суст фикр кардашуда, саросема ва аз ҳад зиёд суръати ҷамъкунии захираҳои масолеҳиро захира намоянд. Мисол ба ҳамон таҷассумкунии захираҳои пули воҳиманок дар ҳудуди пурраи СНГ. Камчинии параллели зиёд мешавад бо «бозорногузари» молҳо ҷойгунҷоишӣ анборҳои корхона ва ташкилотҳо пур аз ифлосиҳои қароргоҳи аҳолии мешаванд.
– Натиҷаҳои дигари беқурбшавӣ – ғайри устуворӣ ва камбудӣ ахборотҳои иқтисодӣ, ки ба ташкил додани планҳои тиҷоратӣ халал мерасонанд. Нархҳо ин индекатори асосии иқтисоди бозаргонӣ ба ҳисоб меравад. Ахбороти нархҳо барои тиҷорат асосӣ мебошад. Дар рафти беқурбшавии нархҳо ҳама вақт иваз шуда меистанд, фурушандагон ва харидорони маҳсулот бисёртар барои гирифтани нарххои оптимали хато мекунанд. Бовариноки барои даромадҳои оянда кам мешавад, аҳолии ҳавасмандӣ иқтисодиро аз даст медиҳад ва фаъолияти тиҷорат паст мешавад.
Акидаи аниқро П.Самуэлсон пешниҳод мекунад: Тасаввур мекунем, ки рақами телефонии шумо ҳар сол зиёд мешавад, (инро «беқурбшавии ракмҳои телефон» меноманд). Тасаввур кунед, ки ба шумо чунин зиёдшавии рақамхои абонентҳои телефонии зарури нороҳати меорад, чорхезнамуди сахт ва пешгуи кунандаро ивазшавии ракамҳои телефонҳо дар худи хизматрасони маълумотҳо дида мешаванд, ҳамин тариқ тохта ба пешгуикунӣ бо телефонҳои даркорӣ шумо иваз мешаванд, аз ин хусус бо қонунҳои номаълуми телефонии маълумоти умури алока (АТС) иваз мешавад. Бо ҳамин тариқ ахбороти бо сифат дар бораи нарх пурра нест, гумроҳкуни субъектҳои хоҷагии бозорӣ пурқувват карда мешаванд, таъсирнокии ҷобаҷокунӣ захираҳои иқтисодӣ паст мешаванд. Дар корхонаҳо хароҷотҳо зиёд мешаванд, ки ба талаботи мутобиқшавӣ ва доими ивазшавӣ алоқаманд аст, ба барвақт сенарияҳои иқтисодӣ барои пагоҳ тайёрӣ мебинанд.
– Натиҷаи беқурбшавии оянда ставкаи фоизи пули реалӣ паст мешаванд ба бузургии фоизи беқурбшавии зиёдшавии ҳарсола. Ҳамин тавр агар дар соли 1990 суръати беқурбшавӣ дар ШМА 4%-ро ташкил медод, лекин дорандагони пул дар Ҳамин сол даромади реалӣ аз валюта аз ҳамин 4% паст ба даст оварданд. Дар охир қайд кардан лозим аст, ки болоравии беқурбшавӣ таҷрибавӣ ҳама вақт машғулиятноки нопурра ва ҳаҷми маҳсулоти милли бисёр. Ва баръакс пастшавии беқурбшавӣ бо вақти пастшави истеҳсол ва зиёдшавии бекорӣ мувофиқ меояд. Мисол – дар Ҷ. Тоҷикистон баҳори соли 1992 устувори як қисми зиёдшави нархҳо бо давомноки пастшави истеҳсолот ва болорави бекорӣ беҳад зиёд ҳамроҳӣ карда мешавад. (танҳо то баҳори соли 1992 бекорӣ 2-маротиба аз 200 ҳазор то 400 ҳазор омада мерасид).
Вобастагии байни болоравӣ бекурбшавии нарх ва кам кардани бекорӣ соли 1958 аз тарафи иқтисодчӣ А.Филипси англис бароварда шуда буд. Нишондодҳои омори Великобританияро доир ба солҳои 1861-1956 истифода карда вай хати каҷро ҳосил намуд, ки вобастагии баръакси байни ивазшави ставкаи музди меҳнат ва сатҳи бекориро нишон медод. Хазинаи назарияи пешгирифтаи А.Филипсро иқтисодичӣ Р. Липси ба охир расонид. Дар оянда иқтисодчиёни америкои П.Салуэлсон ва Р. Солоу хати качи филипсро таъғир доданд, ба ҷои музди мехнат суръати зиёдшавии нархҳои тиҷоратӣ иваз намуданд.


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *


Уважаемые читатели! Просим вас, оставляя комментарии, уважать друг друга и не злоупотреблять свободой слова.
Администрация сайта будет удалять:
1. Комментарии с грубой и ненормативной лексикой.
2. Оскорбления, угрозы и непристойные высказывания.
3. Высказывания, разжигающие национальную, религиозную и прочую рознь и вражду.
4. Комментарии, содержащие другие нарушения законодательства и прав граждан.
5. Комментарии, рекламирующие и продвигающие другие веб-ресурсы, товары и услуги, а также комментарии, не имеющие отношения к дискуссии.

Пользователи, которые нарушают эти правила грубо или систематически, будут заблокированы.